ZAWIĄZEK SZLACHTY ZAGRODOWEJ 
ZARZĄD GŁÓWNY W PRZEMYŚLU

Opracowano na podstawie dokumentów znajdujących się w Archiwum Państwowym w Przemyślu oraz w zasobach osób prywatnych 
       
         Powstanie Związku Szlachty Zagrodowej  w Drugiej Rzeczypospolitej było ważnym czynnikiem w celu zahamowania ukrainizacji terenów Małopolski Wschodniej i Kresów Wschodnich dokonywanej przede wszystkim przez cerkiew Greko – Katolicką, niekiedy nazywana także  Ukraińsko – Katolicką.

        W latach trzydziestych ubiegłego stulecia zwrócono uwagę na niepokojące zjawisko w Małopolscy Wschodniej. W całej Polsce z każdym rokiem zwiększał się przyrost ludności, natomiast obraz ten dziwnie przedstawiał się w województwach południowo- wschodnich. Zauważono, że na tych terenach stale wzrastała liczba Ukraińców, a równocześnie procent Polaków nie tylko nie utrzymywał się, ale  w zastraszający sposób kurczył. Tylko w jednym roku np. jakiś powiat liczył 40% Polaków, a już w następnym tylko 32%, w innym  przypadku z 12% robiło się nagle 7%.
Na całym terenie Małopolski Wschodniej zaczęło w rażący sposób ,,ubywać” Polaków.
Władze państwowe Drugiej Rzeczypospolitej rozpoczęły dociekania, obserwacje i szczegółowe badania.
Działo się to np. w ten sposób w rodzinie polskiej urodziło się dziecko i do chrztu należałoby je dowieść ponad 50 km. Zła droga, dziecko słabe, a po drodze 18 cerkwi więc chrzczono dziecko w cerkwi. Pop obowiązany był przekazać metrykę do księdza rzymsko-katolickiego, ale nikt tego nie sprawdzał. Pop nie przekazał metryki kościołowi, a więc dziecko stawało się Ukraińcem.

17 października 1937 r. we Lwowie został zwołany Wielki Zjazd Szlachty Zagrodowej. Sala Teatru Wielkiego ledwie mogła pomieścić delegatów. W uchwalonych rezolucjach postanowiono utworzyć Związek Szlachty Zagrodowej.
Zjazd lwowski  przesądził sprawę o tożsamości narodowej jej członków.
Fundamentalne powstanie Związku Szlachty Zagrodowej nastąpiło na ogólnym jej zjeździe w Przemyślu w dniu 13 lutego 1938 r., w którym udział wzięli Wiceminister Głuchowski, Generał Wieczorkiewicz, Wojewoda Stanisławowski gen. Pasławski, wicewojewoda lwowski Chmielewski i inni.

Na wstępie statutu Związku głównym celem i zadaniem było:
Ku większej chwale Rzeczypospolitej Polskiej, która wspólnym wysiłkiem wszystkich obywateli na szczyt potęgi wychodzi,

Dla nawiązania do świetnych dziesięciowiekowych dziejów Narodu, który orężem na kartach historii wielkość swą zapisuje

Dla odnowienia świetności kresowego rycerstwa polskiego, które przy mieczu i pługu na kresach Pospolitej Rzeczy wierną straż pełniło

Dla nawiązania szlachetnych tradycji rycerskich do obowiązków obywateli wobec wskrzeszonego Państwa Polskiego tworzy się;

ZWIĄZEK SZLACHTY ZAGRODOWEJ

Zostaje utworzona Rada Naczelna Związku, w skład której wchodzą  członkowie honorowi, następnie Zarząd Główny z siedzibą w Przemyślu z księdzem Dziekanem Miodońskim na czele oraz Zarządy Okręgowe w Stanisławowie i Tarnopolu.

Na Zjeździe tym Ksiądz Dziekan Miodoński z dumą przez radio na całą Polskę ogłosił, że Związek liczy 8 Zarządów Powiatowych 467 czynnych Kół a w treściwym sprawozdaniu podał dorobek Związku.
Udział przedstawicieli najwyższych władz państwowych w Zjeździe stanowił dowód, że realizowanie tego planu uznane jest nie tylko za pożyteczne ale i za potrzebne dla tej części Polski.

Związek szlachty Zagrodowej rozpoczął swoją dynamiczną działalność.
Przy każdym kole Związku utworzono lub wybudowano kościoły i kaplice, świetlice i ich radiofonizacja, biblioteki, kolonie i półkolonie, utworzono pomoc dla sierot, rozpoczęto kształcenie młodzieży, organizowano wycieczki po Polsce, uruchomiono fundusz zapomogowo-pożyczkowy.

Związek Szlachty Zagrodowej wspierał handel polski oraz organizował akcję sanitarną także utworzył plan gospodarczy

Utworzone zostało Wydawnictwo ,, Pobudka” w Przemyślu, które wydawało gazetę  o nazwie POBUDKA oraz opracowania książkowe m.in. Rycerstwo Polskie Podkarpacia autorstwa Władysława Pulnarowicza.

Związek Szlachty Zagrodowej był pierwszą organizacja, która skutecznie i zorganizowanie przeciwstawiła się dywersji antypolskiej inspirowanej przez cerkiew Greko – Katolicką oraz nacjonalistycznych ruchów ukraińskich.

Niżej mapa przedstawia rozmieszczenie szlachty zagrodowej w Małopolsce Wschodnie i na Wołyniu
oraz legitymacja członkowska Związku Szlachty Zagrodowej  Pana Bronisława Sas-Łabinowicza

Andrzej Brzezina Winiarski